T48 - R.K. Daltonbasisschool St. Plechelmus

Projectomschrijving

Tegenover de oude Plechelmusschool stond een karakteristieke kerk op het punt om gesloopt te worden om plaats te maken voor 6 woningen. Tegelijkertijd had de school behoefte aan een uitbreiding van 7 lokalen. De stedenbouwkundige setting en de ingeslopen verpaupering van de wijk, vroeg om een bredere visie voor het hele gebied. Door de gezamenlijke inspanningen van de Plechelmusschool en Leijh Kappelhoff Seckel van den Dobbelsteen architecten is een bijzonder ontwerp tot stand gekomen, dat de dr. Schaepmanstichting (de stichting waar de school toe behoort), en later ook de gemeente Hengelo overtuigde om het kerkgebouw van de sloop te redden. Behalve dat de pseudobasiliek in stijl van de Bossche School behouden blijft, geeft de herontwikkeling ook een impuls aan de buurt.

Er is gezocht naar een goed evenwicht tussen het respecteren van de kerk en de benodigde functionele aanpassingen voor licht, geluid en structuur. De school is een gebouw in een gebouw geworden, bestaande uit twee volumes. Het grote volume met tien lokalen (deels met open werkbalkons) en een speellokaal, is helemaal vrijgehouden van de bestaande kerkconstructie. Het kleinere volume met onder andere twee lokalen is ingebouwd op de plek van het vroegere oksaal. Dit volume lijkt te hangen aan het originele cassetteplafond boven de hoofdentree. Hieronder bevinden zich de personeelsfuncties met scheidingswanden van glas, die letterlijk de doelstelling van een open en transparante school tot uitdrukking brengt. De volumes zijn verbonden met bruggetjes op de verdiepingen. De routing naar het lokaal is geënt op de oude routing naar de kerkbanken.

De gemeenschappelijke ruimte is gelegen tussen het grote schoolvolume en het voormalige koor. Twee intact gebleven biechtstoelen herinneren aan de oorspronkelijke functie van het gebouw. Op de verdieping vinden we een werk- leer- en speelbalkon en in de voormalige absis zijn twee spreekkamers ondergebracht. De voormalige doopkapel doet dienst als mediatheek en stilteruimte. Een dertiende lokaal is haaks op de westgevel van de kerk aangebouwd. Dit lokaal is buiten schooltijden multifunctioneel inzetbaar.

De vormgeving van de school is minimalistisch, helder en licht. De volumes zijn aan de buitenkant helder wit geschilderd. Binnenin zijn frisse kleuren gebruikt, die aansluiten bij de belevingswereld van de kinderen. In de buitengevels zijn enkele grote openingen aangebracht om voldoende daglicht binnen te krijgen. Glas-in-lood, dat in de ramen op de verdieping zat, is vervangen door kozijnen met helder glas, waarbij het bovenste deel opnieuw is voorzien van glas-in-lood. Boven de zijbeuken zijn lichtstraten gemaakt. Baffles zorgen hierbij voor akoestische absorptie en filteren het directe zonlicht. Alle nieuwe, noodzakelijke ingrepen in de gevels zijn gemarkeerd met een lichtgrijs stalen kader, waarmee zichtbaar wordt gemaakt wat origineel bij de kerk hoort en wat niet. Vooruitstrevend in zijn opzet om ruimte te geven aan een open leeromgeving in het basisonderwijs

Criteria

Duurzaamheid

Mede door het ontbreken van een monumentenstatus, leek het pand ten prooi te vallen aan de sloophamer, ten behoeve van een zestal woningen. Doordat de school zijn intrek heeft kunnen nemen in het kerkgebouw, is het behouden gebleven voor de wijk. Daarnaast is het nu mogelijk geworden in de voormalige school, met al zijn voorzieningen voor kinderen, een buitenschoolse opvang en een kinderdagverblijf onder te brengen: De volgende stap richting een breed kindercentrum in de wijk. Het meer dan 60 jaar oude gebouw, is zodanig verbouwd dat het de komende 60 jaar als onderwijsgebouw kan dienen. Door het concept van een gebouw in een gebouw, zijn de bouwkundige ingrepen van dien aard, dat het gebouw over 60 jaar weer zijn oude functie (of een andere functie) zou kunnen krijgen. De gemeente heeft na de geslaagde transformatie besloten het pand alsnog een gemeentelijke monumentenstatus te verlenen.

Vitaliteit

De herbestemming van het markante gebouw doet veel voor wijk. Het inspireert om ook andere elementen in de wijk te verbeteren en te ontwikkelen. Zo leent het terrein rondom de St. Plechelmusschool zich uitstekend om er een breed kindercentrum van te maken, met naast de school ook buitenschoolse opvang, een kinderdagverblijf, een sportzaal en een multifunctioneel centrum. Het voormalige schoolgebouw zou daar nadrukkelijk onderdeel van uit kunnen maken en daarmee ook weer herbestemd kunnen worden. Op het resterende terrein kunnen seniorenwoningen worden ingepast, waardoor oudere bewoners in de wijk kunnen blijven wonen en jonge gezinnen in de wijk kunnen instromen. Dit versterkt de wijk en de toekomst van het kindercentrum. De gemeente overweegt momenteel het gebied nader onder de loep te nemen.

Sublimatie

Uitgangspunt van de transformatie was respectvol omgaan met de kwaliteiten van de kerk. Een grote kwaliteit was de structuur van de middenbeuk met cassetteplafond, afgescheiden van de zijbeuken door een bogengalerij aan weerszijden. Door een gebouw in een gebouw te ontwerpen, is deze ruimtelijke kwaliteit overeind gebleven. Andere gekoesterde kwaliteiten zijn; glas-in-lood (terugplaatsen), biechtstoelen (restaureren), toenmalige verhoging priesterkoor (afleesbaar houden middels lambrisering), natuurstenen treden (hergebruiken in sanitaire ruimten), klokkentoren (repareren en functioneel maken als schoolbel), gevelmetselwerk (herstellen, reinigen en voegen), de kapel (als stilteruimte behouden). Door de school te laten contrasteren met het oude kerkgebouw, versterken beide entiteiten elkaar. De lichtgrijze kaders in de gevel tonen ingrepen die vanwege de nieuwe functie noodzakelijk waren. De lichtstraat brengt een nieuwe beleving van licht en openheid in het gebouw. Nieuwe toevoegingen refereren naar de oorspronkelijk functie van het gebouw (o.a. kruizen in de bestrating, ‘aureolen’ onder de pl-armaturen, crosslights in de personeelsruimte)

Dierbaarheid

Met behoud van het kerkgebouw, behoudt de wijk ‘t Wilbert zijn identiteit. Het is niet te onderschatten wat zo’n buurtkerk voor de omwonenden betekent, ook al is hij niet meer als zodanig in gebruik; trouwen, doop, kerstvieringen. Vele mensen hebben herinneringen aan het gebouw. De respectvolle wijze waarop het gebouw is getransformeerd oogt alom waardering. Voormalig parochianen toonden zich blij verrast op de open dag van de nieuwe school. Ook het bisdom kon zich goed vinden in het plan om een katholieke school in de voormalig katholieke kerk onder te brengen en gaf haar goedkeuring aan de plannen. Heel bijzonder, als we weten dat de katholieke kerk in principe afwijzend tegenover herbestemming van kerken staat.
De maatschappelijke functie, gecombineerd met de multifunctionele ruimte van de school, brengt leven in de wijk. De kansen die dit project biedt op nieuwe ontwikkelingen in de wijk, stemt de inwoners tot optimisme.

Professionaliteit

‘Als er bij één project sprake is van synergie tussen opdrachtgever en architect, dan is het wel in dit geval’, constateerde de jury van de Gouden Piramide 2010. Deze Rijksprijs voor inspirerend opdrachtgeverschap werd gewonnen door de basisschool St. Plechelmus in Hengelo. Inzicht, bezieling en doorzettingsvermogen kenmerken dit project. De gedrevenheid van de directeur en de architect heeft geleidt tot een proces waarin elke participant zijn/haar hart en ziel heeft gestoken in het realiseren van dit resultaat. Het bouwteam, bestaande uit de directeur, overkoepelend schoolbestuur, architect, gemeente en aannemer was overtuigd van de te behalen kwaliteit. Dit maakte dat zowel tijdens de overleggen als daarbuiten, ieder voor zich, zich tot het uiterste heeft ingespannen om het beoogde eindresultaat daadwerkelijk mogelijk te maken. Ook naar overige belanghebbenden als de buurt, ouders en parochianen is goed gecommuniceerd en zijn meerdere presentaties gehouden om hen te informeren en een breed draagvlak te verkrijgen.

Economie

De herbestemming van de kerk tot basisschool, betekent het begin van een nieuwe (economische) impuls in de wijk. Het verpauperde binnengebied waarin het pand is gelegen, zal worden opgewaardeerd en een allure krijgen die het niet eerder heeft gehad. Ook de wens voor een kindercentrum in de wijk biedt nieuwe kansen voor een economische impuls middels enerzijds werkgelegenheid, anderzijds een aanloop van mensen die anders niet in de wijk zouden komen. Het pand zelf had een waarde die enkel de grondopbrengst vertegenwoordigde. Met deze nieuwe functie is de waarde van het pand aanzienlijk gestegen.

Innovatie

Passend bij het Daltononderwijs en de onderwijsvisie van een open-leersysteem staan lokalen deels in open verbinding met elkaar. Zo kunnen de leerlingen gebruik maken van elkaars voorzieningen in de diverse lokalen. Zes lokalen op de verdieping delen samen drie open werkbalkons, ook wel de huiskamers genoemd. Daarvoor zijn uiteraard de nodige akoestische voorzieningen getroffen en een goed ingeregeld klimaatsysteem. Door de structuur (gebouw in gebouw) is het niet mogelijk een raam open te zetten. Derhalve is een volledig gebalanceerd ventilatiesysteem met warmteterugwinning toegepast. De vloerverwarming zorgt ervoor dat de grote open ruimten toch behaaglijk zijn. De constructieve opzet van het gebouw is onconventioneel te noemen. Doordat alle bouwmaterialen door een beperkte gevelopening naar binnen gebracht moest worden, is er voor gekozen de school te bouwen als een soort van stellingkast. De lichte staalconstructie is ter plaatse gemonteerd en voorzien van de noodzakelijke afwerking op wanden, vloer en plafond.