G7 - Inverdan

Projectomschrijving

Het stationsgebied en vlakbij gelegen centrum van Zaandam vormden geen eenheid. Voor voetgangers was het een onprettig gebied met weinig verblijfsruimte. De hoofdwinkelstraat was door zijn brede opzet met grote kiosken in het midden ongezellig en onoverzichtelijk. De bestedingen en de verblijftijd in het kernwinkelgebied liepen terug, de kwaliteit van het winkelaanbod verschraalde.

Daarnaast constateerde het gemeentebestuur dat de groei van de Zaanse economie achterbleef bij het landelijk gemiddelde. Dit werd onder andere toegeschreven aan de matige bereikbaarheid en het gebrekkige voorzieningniveau.

In 2003 stelde de gemeente het Masterplan Inverdan vast. Het plangebied beslaat een groot deel van het centrum, een woonwijk aan de westkant van het spoor en een woon-werkgebied iets ten noorden van het centrum. Het masterplan heeft drie hoofddoelstellingen:

1. Versterken van de ruimtelijke samenhang tussen de rivier de Zaan, het centrum, het stationsgebied en de westkant van Zaandam;
2. Verbreden en versterken van de sociale en economische structuur;
3. Creëren van een herkenbaar stadshart dat de meerkernige gemeente een steviger identiteit verschaft.

Het programma Inverdan omvat:

• 2.600 woningen;
• 22.990 m2 winkelruimte;
• 60.000 m2 kantoorruimte;
• Een stadhuis van 25.000 m2, met daaronder een ultramodern busstation;
• Een bibliotheek van 4.000 m2 en een vergadercentrum van 2.000 m2;
• Een bioscoop met 1.400 stoelen en 6 zalen;
• Horecagelegenheden;
• Maatschappelijke voorzieningen.

Daarnaast investeert de gemeente flink in verbetering van de openbare ruimte.

Om ruimtelijke samenhang te creëren, zijn twee majeure ingrepen gepleegd: de bouw van de Buiging, een opgetilde stadsstraat, en het uitgraven van de een gracht. De Buiging vormt een verbinding voor fietsers en voetgangers tussen het centrum van Zaandam en de woonwijk Nieuw West, over de drukke Provincialeweg en het spoor, langs het intercitystation Zaandam. Langs de Buiging zijn voorzieningen en publieksfuncties geprojecteerd.

De Gedempte Gracht, de hoofdwinkelstraat, wordt ontgraven. Hierdoor krimpt de openbare ruimte en wordt de straat een stuk gezelliger, met bruggetjes, terrasjes, houten kiosken en andere verblijfselementen.

Delen van het centrumplan verkeren in het stadium van planvorming, andere zijn in ontwikkeling en een groot deel is opgeleverd. Het deel dat direct aan het station grenst, is zo goed als gereed. De Buiging vanaf centrum tot aan station is in gebruik genomen, de openbare ruimte aldaar is zo goed als gereed. Daarlangs liggen twee complexen die wonen, winkelen en uitgaan combineren, met onder meer een bioscoop. Deze zijn opgeleverd, evenals het spraakmakende nieuwe hotel. Tussen deze complexen en ervoor is water uitgegraven dat in verbinding komt te staan met de gracht die momenteel wordt gegraven. Daaroverheen lopen op verschillende niveaus bruggetjes. In november 2011 is het nieuwe stadhuis in gebruik genomen, met circa 25.000 m2 een aanjager voor het centrumplan. Verder zijn in Nieuw West de eerste woningcomplexen opgeleverd en andere in aanbouw. Op dit moment wordt de gracht gegraven. Andere ontwikkelingen zijn in een vergevorderd stadium.

Het voorzieningenniveau en de reputatie van Zaanstad binnen en buiten de gemeente zijn verbeterd, wat Zaanstad aantrekkelijker maakt als woonplaats en als vestigingsplaats voor bedrijven.

Criteria

Duurzaamheid

Water
Voor de compensatie van de verstening is, op voorspraak van het hoogheemraadschap, een norm van 20% aangehouden, wat het dubbele is van de gebruikelijke norm.

Materialen
In het stationsgebied oostzijde was sloop-/nieuwbouw doorgaans de enige optie. Bij sloop heeft de gemeente gekozen voor selectieve sloop, Aan de westzijde krijgt een aantal kantoorgebouwen een nieuwe functie. Onder meer als hotel, fietsenstalling en kantoren volgens de principes van het nieuwe werken, retail, woningen en horeca.

Energie
Het stadhuis heeft een energieverbruik dat 15% lager is dan een vergelijkbaar kantoorgebouw. Dit is bereikt door een goede isolatie en gebruik van een WKO-installatie. Er zijn onderhoudsarme en recyclebare materialen gebruikt. Drie grote complexen in het centrum zijn aangesloten op één WKO-systeem. In een parkeergarage is het grootste aantal oplaadpunten voor elektrisch vervoer in Europa geïnstalleerd. In deelgebied de Overtuinen wordt de restwarmte van bedrijven aangewend voor verwarming van de woningen.

Vitaliteit

De leefbaarheid verbetert door het versterken van de ruimtelijke eenheid, het toevoegen van programma en het opwaarderen van de openbare ruimte. De verbinding tussen station en centrum is getransformeerd van een anoniem gebied zonder samenhang tot een levendig stadscentrum. De nieuwe functies trekken meer mensen. De nieuwe bouwvolumes, met in de plint publieksfuncties, creëren een levendige openbare ruimte. Ook het uitgraven van grachtjes en de grotere gracht in de hoofdwinkelstraat maakt de openbare ruimte kleiner en verrassender. Dit bevordert de beleving, heft de anonimiteit op en maakt het gebied sociaal veiliger. De woonwijken Nieuw West en de Overtuinen worden eveneens opgewaardeerd, door de bouw van woningen voor uiteenlopende doelgroepen, winkels, horeca, kantoren en maatschappelijke voorzieningen.

Het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit en het voorzieningenniveau en het toevoegen van functies straalt uit naar heel Zaanstad. Het vergroot de aantrekkelijkheid van de gemeente als woonplaats en vestigingsplaats voor bedrijven, winkels en voorzieningen.

Sublimatie

Uitgangspunt van ontwerper en stedenbouwkundig supervisor Soeters is de genius loci, de geest van de plek. Hij wil dat de nieuwe stad aansluit op de traditionele manier van bouwen de cultuur en de geschiedenis van de streek. Geen herhaling, maar voortbouwen op de tradities. Hergebruik en versterking van bestaande elementen staat daarom centraal. Er ontstaat daardoor een nieuw maar herkenbaar en ‘typisch Zaans’ centrum. Door het krimpen van de openbare ruimte sluit deze meer aan op de behoeftes van fietsers en voetgangers. Ter plaatse van de Vaart wordt juist ruimte gemaakt, zodat deze oude waterloop weer goed beleefbaar wordt. In de winkelstraat Gedempte Gracht wordt een gracht ontgraven. In het profiel wordt groen toegevoegd dat een verwijzing is naar de vroegere Overtuinen, waarbij een siertuin of bleek aan de andere kant van het water lag.

Dierbaarheid

Tijdens de bouwfase is veel aandacht besteed aan het bevorderen van het draagvlak en aan omgevingscommunicatie. Vanaf de start van de bouw heeft de gemeente de overlast van de werkzaamheden zoveel mogelijk gecompenseerd door het organiseren van evenementen en terbeschikkingstelling van (tijdelijk) lege gebouwen en bouwterreinen. Omgevingscommunicatie verliep onder meer via informatiekranten, een website en de inrichting van een speciaal informatiecentrum. Voor alle projecten geldt een plan voor het garanderen van de bereikbaarheid, leefbaarheid, veiligheid en communicatie (BLVC-plan).

Aanvankelijk stond een deel van de bevolking sceptisch tegenover het programma Inverdan. De scepsis is bij de oplevering van de eerste gebouwen en delen van de openbare ruimte omgeslagen in waardering. Dit blijkt uit enquêtes, gehouden in het informatiecentrum Inverdan. Zaankanters ‘herkennen’ het centrum. Het onderstreept hun eigenheid en identiteit en zorgt voor een gevoel van trots. Het nieuwe centrum geeft de stad duidelijk een nieuw elan.

Professionaliteit

Het Masterplan Inverdan is tot stand gekomen met een maximale inbreng van vele partijen, zoals politiek, bevolking, winkeliers, Kamer van Koophandel en maatschappelijke instanties. Ook bij de invulling van een aantal deelgebieden zijn, afhankelijk van de situatie, marktpartijen door middel van consultaties en/of bewoners betrokken dan wel uitgebreid geïnformeerd. Zo is een veelheid aan partijen via werkateliers betrokken geweest bij het ontwerp van de gracht.

Omdat de afzonderlijke plandelen en de openbare ruimte sterk met elkaar verweven zijn, was (en is) een voortdurende en intensieve samenwerking tussen markt en overheid noodzakelijk. Deze gebeurt ad hoc en informeel als de situatie daar om vraagt, maar ook in diverse gremia die met een wisselende frequentie bijeenkomen. Deze samenwerking begon al in de ontwerpfase en heeft zich tijdens de realisatiefase voortgezet. De sterke onderlinge verwevenheid vraagt van alle partijen creativiteit, flexibiliteit, slagvaardigheid en de bereidheid om te geven en te nemen.

Economie

Met de toevoeging van het stadhuis, de bioscoop, woningen en de vernieuwing van het hotel en nieuwe winkels is het aantal bezoekers aan het centrum duidelijk toegenomen. Na de dag van de opening van Primark bleek uit een telling dat het centrum 30% meer bezoekers trekt. Het nieuw stadscentrum trekt nieuwe retailers en creëert daarmee ter plekke arbeidsplaatsen.

Zaankanters en mensen van buiten de gemeente zullen Zaandam vaker bezoeken en er langer blijven. Al die bezoekers geven dan hier hun geld uit in plaats van in de omliggende steden. Dat is goed voor de Zaanse economie.

Het programma Inverdan versterkt de economie op nog meer manieren. Bedrijven vestigen zich sneller in een aantrekkelijke stad met een centrum met een goed voorzieningenniveau en aantrekkelijke openbare ruimte. Ook de aanwezigheid van voldoende goede woningen en scholen speelt een belangrijke rol in hun keuze. Door het nieuwe centrum heeft Zaanstad meer te bieden. Op die manier trekt het centrumplan werkgelegenheid aan.

Innovatie

Voor zover er innovatieve oplossingen zijn toegepast, zijn deze in de bovenstaande beschrijvingen opgenomen.

Mede-inzender 3
Kantoortoren Zaanstad v.o.f.